CYSGOD DROS YR HAUL ~ Don Llewelyn yn sylwi

Hanner canrif yn l ar Fawrth 12, 1950 fe syrthiodd ein cenedl i ddyfnderoedd anobaith gan ddigwyddiad a dristaodd y byd. Collodd wyth deg eu bywydau ar brynhawn Sul heulog mewn damwain awyren ger Tresigin, pentref cysglyd cyfagos i faes awyr Llandochau ymhlith porfeydd glas Bro Morgannwg. Hyd y diwrnod hwnnw, hon oedd y trychineb fwyaf yn hanes hedfan sifil dros y byd. Yr oedd y 'Tudor V' (awyren fwyaf Prydain) yn cludo cefnogwyr tm rygbi Cymru yn l o Iwerddon lle'r oedd Cymru wedi cipio'r Goron Driphlyg am y tro cyntaf ers 39 o flynyddoedd. Yn wyrthiol, goroesodd tri dyn yr anffawd erchyll, sef, Handel Rogers, a aeth ymlaen i fod yn Llywydd Undeb Rygbi Cymru, Gwyn Anthony, ei frawd-yng-nghyfraith, a Melville Thomas. Mae'r tri ohonynt, gydol eu hoes, wedi bod yn anfodlon siarad am y trychineb a siglodd y byd. Hyd yn oed ar l hanner can mlynedd mae'r tristwch yn parhau, nid yn unig ymysg y teuluoedd ond hefyd ymhlith dilynwyr rygbi sydd yn cofio'r diwrnod arswydus. Mae wedi bod yn anodd i'r tri ei dderbyn, heb sn am ei ddeall, paham y dewiswyd hwy o'r holl deithwyr i oroesi. Mae eu cydymdeimlad tuag at y teuluoedd a gollodd eu cariadon yn ddiderfyn, yn enwedig oherwydd eu hatgofion melys o'u cyd-deithwyr. Parti hapus a chyfeillgar iawn ydoedd ac, ar l cyrraedd yr Ynys Werdd yr oeddynt wedi canu eu ffordd i galonnau'r Gwyddelod.

Y cefnogwyr yn ysu am fyrddio'r awyren

Ar ddydd Gwener, Mawrth 11, bu llawer o berthnasau a chyfeillion y teithwyr yn Llandochau i ddymuno siwrnai dda iddynt. Synnent at faint a mawredd yr awyren a oedd wedi bod yn y newyddion am sawl rheswm. Er gwaethaf ymdrechion gwych y 'Tudor' yn ystod gwarchae Berlin, doedd hanes yr awyrennau ddim yn un hapus. Er eu bod wedi datblygu o'r Lancaster llwyddiannus, fe gollwyd dwy ohonynt yn Nhriongl Bermiwda. Nid oedd y ffaith yma yn ddigon i ddarostwng gobeithion y fintai wrth fynd ar fwrdd y Tudor yn Llandochau. Doedd hedfeydd siarter o'r fath ddim yn gyffredin yn 1950, ond talodd y teithwyr 10.5s yr un am eu tocynnau, ac yr oeddynt yn edrych ymlaen yn eiddgar am benwythnos oddi cartref.

Y Gwyddelod oedd cynhalwyr y Goron Driphlyg, ond fe aeth cefnogwyr Cymru yn llu i Ravenhill, Belfast yn y gobaith mawr y byddent yn llwyddo. Aeth y rhan fwyaf o'r cefnogwyr, chwaraewyr a swyddogion i Iwerddon dros fr a thir. Hedfanodd y teithwyr anffodus yn y Tudor i Ddulyn ac yna teithio i brifddinas y Gogledd ar y bws. Cymru enillodd y gm o chwe phwynt i dri, ac er bod dathliadau wedi dechrau yn syth ar l y gm, bu rhaid i'r teithwyr awyr ddychwelyd i Ddulyn i baratoi at hedfan yn l y diwrnod canlynol.

Gadawodd y Tudor ddinas Dulyn gyda'i llwyth gorfoleddus mewn heulwen braf yn gynnar brynhawn Sul. Yn Llandochau roedd eu teuluoedd a'u ffrindiau yn dechrau ymgynnull i'w croesawu nhw adref. Toc ar l tri o'r gloch ymddangosodd y Tudor yn yr wybren ddigwmwl ac, wrth iddi fod dim llai na chan troedfedd o'r tir, trodd i fyny yn sydyn. Dringodd am ryw gant a hanner o droedfeddi cyn troi ar ei hystlys a chwympo mewn cae rhyw dri chanllath o'r llwybr glanio, ac yn beryglus o agos i fythynnod pentref bychan Tresigin. Rhwygwyd y Tudor yn ei hanner wrth daro'r tir. Doedd dim ffrwydrad, dim tn, dim ond dwys ddistawrwydd.

Y ddamwain

Bu farw'r criw o bump a saith deg pedwar o'r teithwyr yn ddisymwth, ac yn eu plith yr oedd saith o fenywod. Yn ffortunus iddynt hwy, roedd Mr Rogers a Mr Anthony yn eistedd tua chefn yr awyren lle cafwyd y lleiaf o wrthdrawiad. Yr hyn a gofiai Mr Thomas olaf cyn iddo gael ei daro'n anymwybodol, oedd mynd i'r tŷ bach.

Pan ddaeth yr awyren i lawr roedd dau frawd, Viv a Jack Newman, yn chwarae pl-droed gerllaw. Rhuthrasant at yr alanast a chawsant sioc fythgofiadwy wrth gyrraedd y Tudor. Roedd y meirwon yn dal ynghlwm i'w seddau mewn tawelwch annaearol. Yn y man, ymunodd ffermwr, David Thomas, a'r ddau frawd ac i ffwrdd 'r tri yn ddiymdroi am gymorth. Yn y cyfamser roedd Bryn Thomas, cymydog arall o Dresigin, wedi ffonio'r gwasanaethau am gymorth. Roedd yntau hefyd wedi gweld yr awyren yn cwympo.

Wrth ystyried y ffaith nad oedd cyfundrefn mewn bod ar y pryd i gydlynu'r gwasanaethau achub, cyrhaeddodd cymorth yn gyflym. Y prif gyfrifoldeb ar y dechrau oedd gwneud yn siŵr nad oedd y perthnasau yn ymweld 'r safle. Ymhen hanner awr daeth dros ddeugain ambiwlans a sawl brigd dan o orsaf y fyddin yn Llandochau gyfagos, ac o Sain Tathan dair milltir i ffwrdd. Cafodd rhingyll yr heddlu, Joby Davies, y syniad o dorri bwlch yn y gwrych er mwyn cael mynediad i'r cerbydau brys at y dinistr. Yn ddiweddarach cymerodd y Prif Gwnstabl Joseph Jones gyfrifoldeb am oruchwylio'r gweithrediadau.

Ychydig iawn a allai neb ei wneud dros y meirw, ond fe gludwyd y tri a oroesodd y ddamwain yn ddiymdroi i ysbyty Pen-y-bont ar Ogwr am driniaeth iw hanafiadau. Cymerwyd oriau i symud y cyrff, ac yn y cyfamser cyrhaeddodd newyddiadurwyr o'r papur lleol, gydag un ohonynt yn nodi'r ffaith fod pob oriawr ar yr awyren wedi stopio yn union am 3.15 amser y gwrthdrawiad; prawf o sydynrwydd y marwolaethau. Roedd nifer o'r teithwyr wedi bod ar faes y gad yn ystod yr Ail Ryfel Byd a mwy nag un wedi dod yn agos iawn at angau, ond yn y diwedd wedi colli eu bywydau ar daith bleser. Tyfodd sawl newyddiadurwr y diwrnod hwnnw drwy'r profiadau o'r hyn a welson nhw.

Digwyddodd mor sydyn a thawel fel nad oedd pobl a oedd yn byw lai na milltir i ffwrdd yn ymwybodol o'r trychineb hyd nes i'r BBC gyhoeddi hynny ar eu newyddion chwech ar y radio y noson honno.

Drannoeth roedd y stori ar dudalen flaen pob papur dyddiol, gyda'r rheini yn son am y trychineb awyr fwyaf erioed. Trwy'r dydd daeth negeseuon o gydymdeimlad o bob cwr o'r byd. I am shocked.' meddai'r Brenin George VI. Yn y sinemu dros y dyddiau nesaf roedd 'Pathe' a 'British Movietone' yn dangos newsreels o'r frwydr rygbi ym Melffast a'r adfyd galarus a ddigwyddodd yn Nresigin ger Llandochau. Dangosodd un o'r adroddiadau hyn y cawr o awyren, y 'Brabazon' yn hedfan dros y Tudor, nawr yn bentwr tipiau, fel arwydd o gydymdeimlad.

Prin fod un ardal yn Ne Cymru nad oedd wedi cael ei chyffwrdd 'r trychineb. Doedd dim gwasanaeth cynghori i helpu'r galarwyr yr adeg honno, ond trwy gysylltiad cwlwm cyffredin y byd rygbi, cafodd gofid ei rannu. Er hynny, roedd rhai o'r ergydion roeddynt wedi eu dioddef yn rhy greulon i'w hiachau yn gyfan gwbl. Ystyriwch brofiad Kitty Beavis o Risca, yn aros yn Llandochau am ddychweliad ei gŵr a hithau yn feichiog; hefyd Mrs Jones, gweddw o Abertyleri a gollodd dri o'i phum mab yn y ddamwain. Beth am y teulu Masson o Bontypridd a gollodd dad, mam ac ewythr? Yr oedd gan bron bob pentref ei stori ei hun. 0 Went yn y dwyrain i Gaerfyrddin yn y gorllewin, roedd pobl a oedd wedi hen arfer a dioddef canlyniadau damweiniau dychrynllyd dan ddaear, yn awr yn gorfod wynebu math newydd o drallod. Amddifadwyd cymunedau o athrawon, ynadon, meddygon, ffermwyr, glowyr a thafarnwyr ar wahn i sawl chwaraewr rygbi addawol. Achosodd colled y criw o bump alaru dwys hefyd. Fe gafodd y tri a oroesodd ymweliadau gan aelodau o'r tm buddugol yn cynnwys Dr. Jack Matthews ac yntau yn canmol eu dewrder a'u hurddas yn wyneb sylw gwasg y byd.

Yn anochel, Cafodd y Tudor V ei chladdu am byth, er gwaethaf y ffaith fod y cwest wedi methu canfod achos y ddamwain. Un awgrym oedd bod dosbarthiad y seddi yn anwastad. Does dim amheuaeth fod seddi ychwanegol wedi eu darparu ar gyfer y daith, a'r rheini wedi eu gwneud o ganfas a fframiau tiwbaidd tebyg i seddi bws, ac wedi eu clipio i'r llawr. Tyb arall oedd fod sedd y peilot wedi llithro yn l a hynny wedi achosi iddo golli rheolaeth ar yr awyren. Roedd son hefyd fod teithwyr wedi bod yn dreisgar oherwydd goryfed. Cafodd yr awgrymiadau hyn eu gwadu yn angerddol gan y tri goroesydd. Cytunodd pawb fod y drychineb heb ei hail yn y cyfnod hwnnw.

Yn 1990, ddeugain mlynedd ar l y drychineb, dadorchuddiwyd cofeb barhaol i'r saith deg pump o gefnogwyr a'r criw o bump a fu farw. Mae'n sefyll yng nghanol pentref Tresigin, ddau gan lath o'r man y daeth yr awyren i lawr ac mae'r stori erbyn hyn yn rhan o len gwerin y Cymry, wrth ochr y rhestr o drychinebau o hanes hir a phrudd yr ardal. O'r penawdau papur newydd a aeth a'r newyddion trist dros y byd, mae un yn sefyll allan, megis yn y Belfast Herald: 'IN SOUTH WALES TODAY, THERE IS A SHADOW ACROSS THE SUN'.

Dadorchuddio'r gofeb yng nghanol pentref Tresigin gan Handel Rogers o Lanelli a Melville Thomas o Lanharan.
Y gwaith celf gan Ieuan Rees, Rhydaman. (Lluniau gan Dennis Stephens)

Aeth tm Cymru ymlaen i guro ac ennill y 'Grand Slam' mewn modd a awgrymodd eu bod wedi ei chyflawni er mwyn y gwladgarwyr a gollodd eu bywydau.