Y DDOLEN GYSWLLT gan Donald Treharne

PAN fo casglwr yn breuddwydio mae'n breuddwydio am ddarganfod rhywbeth prin. Yn anaml iawn y gwireddir hyn tu allan i'w freuddwydion. Serch hynny, dyna ddigwyddodd i mi ychydig o flynyddoedd yn l. Mae'r digwyddiad a'r cyd-ddigwyddiadau yn ddigon diddorol i'w croniclo.

Buom mewn Ffair Hen Bethau yn Llanelwedd gyda ffrindiau. Bach iawn oedd yn y Ffair o ddiddordeb i'r un ohonom er inni dreulio prynhawn digon difyr yn chwilmantan yn y stondinau. Ar y ffordd yn l i Bontarddulais gwelsom siop hen bethau wrth fynd trwy dref Llanwrtyd. Erbyn hyn fe fyddech yn meddwl y byddem wedi cael digon o lygadu'r anniddorol ond nid yw llygaid y gwir gasglwr byth yn cau! I fod yn onest nid oedd llawer o ddiddordeb yn y siop. Sylwais ar gwpan a soser y cwpan heb ddolen. Yn amlwg' 'roeddynt yn hen ac ar y soser yr oedd marc clir nad oeddwn yn adnabod ar y pryd. Rhoddais hwy o'r neilltu gan roi mwy o sylw i ddau blt a wnaethpwyd ym Mryste. Mae'r tebygrwydd rhwng peth o grochenwaith Bryste o ddechrau'r ganrif yma a'r hyn a gynhyrchwyd yn Llanelli tua'r un cyfnod yn faes diddorol iawn ond stori arall yw honno.

Prynais y ddau blt ac wrth dalu, meddai perchennog y siop wrthyf, 'Gan eich bod wedi dangos diddordeb yn y cwpan a'r soser fe'u cewch am ddim am brynu'r platiau.' Paciwyd y cyfan ac yn l ni i Bontarddulais. Minnau'n rhyw dybio 'mod i wedi talu gormod am y platiau os oedd y cwpan a'r soser yn dod am ddim!

   

Daeth amser yn nes ymlaen i fynd ar drywydd y marc ar y soser. Tybiais mai llyfr enwog E. Morton Nance ar grochenwaith Abertawe fyddai'r cydymaith gorau. Y gwir a dybiais, ar dudalen 214 o'r llyfr dywed, 'Other patterns bearing special marks are as follows: (1) the " Campania ". Orientalized scenery (a man on an elephant with a parasol, etc.) which in addition to the impressed part-circle mark usually has a mark in transfer " Campania" (in script) over B B & Co, within scroll-work and foliage. The damaged example I have has an unusual additional mark, an impressed crown. The design is in green transfer.' Mae'r patrwm ar fy soser mewn troslun gwyrdd hefyd ac fel y dengys y llun mae'r marc yn hynod o debyg i ddisgrifiad Nance. Y gair 'Campania' mewn cartouche deiliog yn dwyn y llythrennau 'B B & Co.' Ymddengys gwasgfarc y goron sy'n anarferol, yn l Nance, yng nghanol y soser.

Gwnaethpwyd y cwpan a'r soser, felly, yng nghrochendy Morgannwg gan B B & Co. Baker Bevans and Company. Fel arfer defnyddid y llythrennau cyntaf B B & I ar grochenwaith Morgannwg Baker Bevans & Irwin. Neilltuwyd y ffurf fer B B & Co. i'r patrwm 'Campania'. Mae'n ddiddorol sylwi bod 'damaged example' Nance yn awr yn yr Amgueddfa Genedlaethol yng Nghaerdydd. Prin iawn yw enghreifftiau o'r patrwm yma o Grochendy Morgannwg. Gwelir yn yr Amgueddfa enghreifftiau eraill o'r patrwm ond rhai sy'n deillio o grochendy arall ydynt. O waith y Cambrian y daethant, crochendy a sefydlwyd yn 1764 gan William Coles o Gastell Nedd yn y rhan hynny o Abertawe a elwir y 'Strand'. Hwn oedd y crochendy pwysicaf yn Abertawe a gyda'r gwaith cysylltir enw teulu Dillwyn a'r enwog Billingsley.

Hyd yn ddiweddar iawn nid oedd llawer o gyfeiriadau printiedig at waith nac ychwaith at gynnyrch Crochendy Morgannwg. Ar y pryd roeddwn yn gwybod am gynlluniau Helen Hallesey yn Abertawe i gyhoeddi llyfr i unioni'r cam. Gan wybod bellach bod rhywfaint o arbenigrwydd yn perthyn i'r 'Campania' gofynnais iddi a oeddynt o ddiddordeb. Dywedodd y byddai'n falch iawn petai'n gallu tynnu llun ohonynt a'i gynnwys yn y llyfr. Llun o gwpan a soser, y cwpan heb ddolen, cofiwch. Cytunais i roi benthyg y llestri iddi er mwyn cyflawni hyn.

Pan oedd y llestri yn ei gofal cofiodd am focs o fan bethau a brynwyd ganddi mewn arwerthiant yn Llandeilo flynyddoedd ynghynt. Ymhlith y trugareddau 'roedd amryw o hen ddolenni ac yn eu plith 'roedd un a ymdebygai i'm cwpan. Gosododd y ddolen yn l ar y cwpan a gwelodd nad oedd amheuaeth mai'r ddolen wreiddiol oedd hi. Nid yw'n bosib asio dau ddarn toredig yn gymwys os nad ydynt yn ddarnau a oedd yn wreiddiol yn un llestr. Ni cheisiwyd atgyweirio'n broffesiynol dim ond gosod y ddolen ar y cwpan A glud dros-dro er mwyn tynnu'u llun i'w arddangos yn y llyfr.

Erbyn heddiw cyhoeddwyd y llyfr gan Wasg Gomer ac mae'n cynnwys gwybodaeth newydd am hanes a chynnyrch y crochendy. Brithir y tudalennau lluniau clir, safonol sy'n ychwanegu at ein gwybodaeth ac yn bleser digamsyniol i'r llygad. Gwelir llun o'r cwpan a'r soser ar dudalen 66 o'r llyfr. Gwaetha'r modd llwyddodd yr argraffwyr i gamosod y disgrifiad ohono, ond un o ychydig bach iawn o feiau yn y llyfr yw hynny. Mae cyfeiriad at y marc ar dudalennau 74 a 75 ond nid yw'n sn am wasgfarc y goron yng nghanol y soser.

Digwyddiad cyffrous oedd dod o hyd i esiampl prin o grochenwaith Cymreig er bod y cwpan heb ddolen. Ond, bobol bach, darganfod y ddolen wreiddiol! Mae'n gyd-ddigwyddiad anhygoel.

Dolen gyswllt yn wir.