HELA'CH HYNAFIAID ~ yng nghwmni Dafydd Lloyd Hughes

Y MAE'N debyg fod ym mhob un ohonom fodau dynol angen dwfn iawn, boed hwnnw'n ymwybodol ai peidio, i sefydlu cysylltiad rhywun arall, a'r cysylltiad amlycaf yw ein perthynas trwy waed, a thrwy hynny ein diddordeb mewn rhan neu rannau arbennig o'r wlad.

Bu'r Cymry erioed yn ymfalcho yn eu tras a bu ambell un, onid y genedl gyfan, yn destun sbort y tu draw i Glawdd Offa am honni y gallai olrhain ei achau yn drwyadl hyd y seithfed neu'r nawfed ach, ac ymhellach na hynny. Wrth brysuro i watwar, anwybyddwyd gofal y bendefigaeth Seisnig fod achau eu teuluoedd yn ddiogel ar gof a chadw.

I Ogleddwr fel fi y llyfr achau mwyaf adnabyddus yw The Pedigrees of Anglesey and Carnarvonshire Families gan J.E. Griffiths (Llundain, 1914), sydd erbyn hyn yn brin iawn ac yn gostus. Os gall unigolyn sefydlu cysylltiad ag un neu ragor o'r miloedd o deuluoedd y croniclir eu hachau yn y llyfr hwnnw bydd yn hynod o ffortunus. Mae'n waith moniwmentaidd ond eto, fel pob dim arall o gynnyrch dynol, nid yw heb ei feiau: ond, beiau neu beidio, mae'n wyrth o lyfr.

***

FE FM i yn ffodus iawn i etifeddu Gardd Achau fy hil ar ochr mam fy mam, un a baratowyd yn llafurus dros gyfnod o flynyddoedd gan berthynas i'r teulu oedd yn rheolwr banc yn Bridlington, Swydd Efrog, cyn y rhyfel byd diwethaf. Yn l honno cychwynnai'r teulu, ar ochr fy nain famol, gyda Richard Hughes, Beudy Newydd, Llanystumdwy, a'i wraig, Eliza, merch Pencoed, Llanarmon, tua diwedd y ddeunawfed ganrif, ac yn nhreigl y blynyddoedd symudodd yr hil trwy blwyfi Llanarmon, Boduan, Llanfihangel Bachellaeth a Llannor i Bwllheli lle ganed fy mam a minnau. Erbyn hyn bwriwyd had newydd yng Nghaerfyrddin.

Dangosai'r Ardd fod gan Richard Hughes, Beudy Newydd, frodyr a chwiorydd lu, fel Thomas Hughes, Rhosgyll Bach; Betty Hughes, Tyddyn Mawr, Llanystumdwy; y Parchg. William Hughes, Dinas Mawddwy; a Jannet Hughes, nain y bardd Nicander; ond ni wyddid pwy oedd y rhieni.

Gwendid mawr y copi o'r Ardd ddaeth i'm dwylo i yw diffyg dyddiadau ond, yng nghwrs amser, llwyddais i sefydlu mai Hugh Rowland a Mary Owen, Rhosgyll Bach, Llanystumdwy, oedd y tad a'r fam. Ar wahn i mi lwyddo, trwy hyn, i olrhain yr achau yn l i ddechrau'r ddeunawfed ganrif daeth y wybodaeth chysylltiadau teuluol newydd i'r golwg; dangosodd hefyd un o'r problemau sy'n wynebu'r casglwr achau Cymreig, sef y dull o gyfenwi a barodd i Richard, mab Hugh Rowlands, gael ei alw'n Richard Hughes, a'i ferch ef, Catherine, gael ei hadnabod fel Catherine Prichard.

***

BM hefyd yn olrhain achau tad fy mam a chyrraedd Salmon Thomas, Deucoch, Llanengan yn nechrau'r ddeunawfed ganrif; a'r cam nesaf fydd mynd ar l teulu fy nhad yng Nghapel Garmon, Cwmpenanner, Glasfryn a Cherrig-y-drudion. Gwefr arbennig yn y cyswllt hwn oedd dod ar draws lluniau fy nhaid a'm hen daid ar dudalen 37 o Atgofion Bob Huws y Gof (1880-1968) (Blas Bro, cyfrol 1).

Profiad cymysg sydd gennyf, felly; ar y naill law bu gennyf y fantais amlwg trwy lwyddo i etifeddu Gardd Achau pur gynhwysfawr ac, ar y llaw arall, nid oedd gennyf ddewis ond dechrau o'r newydd. 'r profiad o ddechrau o'r newydd fydd, yn ddiamau, o ddiddordeb i'r rhan fwyaf o ddarllenwyr sy'n meddwl yr hoffent hel achau.

Eithr cyn troi at y cyngor ymarferol hoffwn nodi bod yr ymadrodd 'Gardd Achau' (yn hytrach na 'Choeden Deuluol' - cyfieithiad o'r 'Family Tree' Seisnig) yn arferedig gan fy mam, ac y mae gennyf lythyr oddi wrth Bob Owen, Croesor, sy'n defnyddio'r un enw. Er i mi chwilio'n ddyfal methais ganfod yr ymadrodd yng Ngeiriadur Prifysgol Cymru.

Wel, dechrau o'r dechrau amdani felly, ac i wneud hynny'n effeithiol rhaid bod yn hollol glir pa wybodaeth a geisir trwy osod braslun o'r Ardd Achau ar ddwy ddalen o bapur sylweddol eu maint, y naill ar gyfer teulu'ch tad a'r llall ar gyfer teulu'ch mam.

***

AR L paratoi fframwaith y ddwy ran o'r Ardd y mae'r gwir waith yn dechrau. Ceir ar y farchnad lyfrau amrywiaeth o gynghorion sut i fynd o gwmpas pethau ond yng nghwmpas ysgrif fel hon cyfyngir yr awgrymiadau ir rhai mwyaf sylfaenol a hwylus ir sawl sydd 'u gwreiddiau yng Nghymru. Gweithio yn l o genhedlaeth i genhedlaeth yw'r dull gorau, a'r prif ffynonellau, megis o gam i gam, yw:

***

I'R RHAN fwyaf ohonom bydd olrhain y ffynonellau uchod yn sicr o ddarparu digon o waith a gwybodaeth i'n bodloni. Ceir cymorth parod ym mhob un o'r sefydliadau cyhoeddus, eithr awgrymaf yn garedig y gallai pawb fod yn ddirfawr ar ei ennill trwy ymuno 'r Cymdeithasau Hanes Teuluol sydd wedi blaguro fel grawn unnos yn ystod yr ychydig flynyddoedd diwethaf.

Y mae cymdeithas ar gyfer pob sir yng Nghymru sy'n barod iawn i estyn cymorth i'r aelod am danysgrifiad blynyddol rhesymol dros ben. Holwch yn eich Llyfrgell gyhoeddus leol am gyfeiriad ysgrifennydd eich sir.

I gloi, nid oes angen i neb feddwl mai tasg anobeithiol ydyw olrhain achau. Wrth ddilyn y canllawiau a nodir uchod gellir symud ymlaen ar l cymryd y camau petrus cyntaf i droedio'r llwybrau'n hyderus tuag at y nod. Cofier, ar wahn i eithriadau prin iawn, nad ymgysylltu i rhyw ogoniant teuluol yn y canol oesoedd yw'r nod hwnnw ond y pleser a'r diddordeb a geir wrth olrhain y cysylltiadau cyn belled ag y bydd hynny'n bosib; ac os ddoir ar draws ambell i sgerbwd teuluol fe rydd hynny ychydig o sbeis ar yr arlwy.

Ond pwy a ŵyr mai'r canlyniad i rai ohonoch fydd eich gweld yn ymffrostio wrth arddangos pais arfau Cymreig hynafol sydd heb gael ei harddel ers canrifoedd. Pob lwc i chi.