HANES YR YNYS YN Y PAPURAU ~
Arolwg R.Maldwyn Thomas

TENAU ydi hanes argraffu a chyhoeddi papurau newydd wythnosol ym Mn, rhyw ddibynnu ar weddillion o fyrddau pobol eraill sydd wedi bod yma. Y Clorianydd, (un 'n' ar y cychwyn beth bynnag, rhifyn cyntaf ar 13 Awst 1891), ydi papur enwoca'r ynys, a phobol Mn, ac Amlwch, yn arbennig, oedd yn gyfrifol am hwn yn ystod y misoedd cynnar.

Erbyn 1893 yr oedd perchenogion y North Wales Chronicle a'r Gwalia, dau bapur newydd Toraidd iawn a gyhoeddid ym Mangor, 'u gafael yn dyn am Y Clorianydd. Y cwmni hwn hefyd a fu'n gyfrifol am sefydlu'r Holyhead Chronicle (rhifyn cyntaf ar 22 Rhagfyr 1905). Welais i rioed gopi o'r Llais y Wlad yr honnir i Lewis Jones Patagonia ei gychwyn yng Nghaergybi yn 1860.

Misolyn oedd Y Sylwedydd a ddaeth i Gaernarfon o Lannerch-y-Medd, am chwistrelliad hwyr rhy hwyr o ynni yn 1831. Enoch Jones, Llannerch-y-Medd, oedd yr argraffydd o Ionawr hyd Orffennaf y flwyddyn honno, o Awst hyd y rhifyn olaf ym mis Rhagfyr.

Richard Mattias Preece a'i gwmni brith perchenogion cyntaf y Carnarvon Herald a fu'n argraffu'r cylchgrawn. Caledfryn oedd yn gyfrifol am Y Sylwebydd; ef oedd y golygydd hefyd, a chollodd dipyn o arian yn y fenter hon.

***

OND yr oedd traddodiad gweisg tref Caernarfon yn Ynys Mn bellach wedi ei sefydlu, a gwelir y cyswllt yn cael ei gryfhau gan lafur enfawr James Rees, 1803-1880, cyhoeddwr unigol amlycaf Caernarfon yn ystod yr hen ganrif.

James Rees a ofalodd fod gwreiddiau eiddil y Carnarvon Herald yn tyfu'n gyson; ei lwyddiant ef oedd y Carnarvon and Denbigh Herald, papur a werthai tua phymtheg cant o gopau bob wythnos ymhlith mn ysgweiriaid Mn a rhai o unigolion trefi glannau Menai.

James Rees hefyd a heuodd had Yr Herald Cymreig (rhifyn cyntaf 19 Mai 1855), gan ofalu'n garuaidd am y papur, am bymtheng mlynedd.

'Roedd cylchrediad yr wythnosolyn mawr pwysig, gwrywaidd hwn dros 14,000 o gopau bob wythnos erbyn 1869, a mynd da iawn arno ym Mn.

***

ERBYN canol y ganrif yr oedd James Rees yn ddigon hyderus i lansio, nifer o bapurau llai argraffiadau lleol o'r C.D.H., cyhoeddiadau oedd yn adlewyrchu gallu hirben James Rees fel cyhoeddwr, a'r ffaith fod y diwydiant ymwelwyr bellach wedi gwreiddio yn rhai o ardaloedd y glannau.

Dyddiau'r parasol, y crinolin a'r cwt newid ar y traeth, - Pegwell Bay yng Nghaint, traeth Llandudno yn Arfon.

Fe lansiodd James Rees The Llandudno Register ar 16 Mehefin 1857, argraffiad pedair tudalen o'r C.D.H. a gyhoeddid yn wythnosol yn ystod 'y tymor' yn unig. Rhestr o enwau pobol ddiarth ar eu gwyliau oedd y peth pwysicaf yn y papur.

Roedd y lein a oedd yn cysylltu Llandudno rheilffordd Gaergybi a Llundain yn cael ei gosod yn haf cynnar 1857, a Llandudno'r dyfodol felly yn cael ei geni. Erbyn diwedd y chwedegau roedd y Llandudno Register yn glamp o wythnosolyn wyth tudalen yn cael ei gyhoeddi a'i argraffu yng Nghaernarfon.

Bu Creuddynfab yn gweithio fel cynrychiolydd lleol y papur, a bu Tudno yn ei olygu, neu'n ohebydd iddo am dalm hefyd, gan ddechrau yng ngwanwyn 1867.

***

CYMAR y papur hwn oedd The Beaumaris Visitor. Papur newydd wythnosol pedair tudalen ar gyfer ymwelwyr yr haf i glannau Menai oedd hwn. Ymddangosodd y rhifyn cyntaf ar 7 Gorffennaf 1857. Cyhoeddwyd ail gyfres yn haf 1858, a thrydedd, yn l y dystiolaeth, yn haf 1863, gan ddod i ben ar 26 Medi.

Erbyn y 'tymor' hwn fe beidiodd y B.V. bod yn gyhoeddiad annibynnol. Bellach yr oedd o'n cael ei gyhoeddi fel rhan fechan o'r C.D.H.

Ni welais gopau ohono ar l 26 Medi hyd rifyn 14 Mehefin 1879. Dwy geiniog (2d) oedd ei bris.

Roedd James Rees wedi arbrofi fel hyn o'r blaen cyhoeddodd The Rhyl Record (24 Gorffennaf 1852-1855?) a'r Rhyl Visitor, (9 Mehefin 1857, 1858, 1862, ymgorfforwyd yn y C.D.H. ar 19 Medi 1863). Mae'n amlwg mai ei fwriad oedd cyflwyno tipyn o newyddion yn gymysg a'r rhestrau anocheladwy o enwau marsiandwyr Manceinion, Leeds a Birmingham a'u teuluoedd a oedd wedi dod i anadlu'r awelon.

Staff swyddfa'r Herald yng Nghaernarfon oedd yn gyfrifol am olygu'r papur, ac E.R. Thomas, y groser mwyn o Stryd yr Eglwys, Biwmares, oedd yn gweithredu fel asiant lleol.

***

FE ymddeolodd James Rees o'i lafur yn 1870; roedd 'henaint a pen llwydni wedi ei oddiwes', yn l Yr Herald Cymraeg, a chyflwynodd yr awenau i ddau o'i feibion a'u dau bartner hwy.

Erbyn 1875 nid oedd ond un o'r pedwarawd hwn ar l, sef John Evans, cyn athro ysgol o Gaergybi a oedd wedi symud i Gaernarfon i ofalu am bencadlys y Rhyddfrydwyr yn y frwydr rhwng T.D.L. Jones Parry, sgweiar cyntefig Madryn, a George S. Douglas Pennant, aer mileinig Castell y Penrhyn yn etholiad 1868.

Mi fu John Evans yn berchennog anturus a byrbwyll papurau'r Herald hyd Fehefin 1885, ac ef a gyhoeddodd The Menai Bridge And Beaumaris Visitor, sef y B.V. o dan deitl crandiach.

Fe'i cyhoeddwyd yn ystod 'tymor' 1879, ond wedyn mae bwlch yn y ffeiliau hyd haf 1888, pryd y cyhoeddwyd y papur am y tymor, y tro hwn o dan y teitl The Beaumaris Visitor And Menai Bridge Advertiser, yn parhau yn wythnosolyn pedair tudalen. Ceiniog (1d) oedd ei bris bellach. Mae'n bosibl iddo gael ei gyhoeddi yn blyciol unwaith eto o dan y teitl The Menai Straits Visitor.

***

NEWYDDION Mn oll yn ymddangos ar ei dudalennau a'r rhain yn tystio i effeithiolrwydd rhwydwaith gohebwyr lleol papurau'r Herald.

Yr Herald Cymraeg oedd papur pwysicaf Mn yn y cyfnod hwn.

Yr oedd cyswllt agos hefyd rhwng The Holyhead Weekly Mail a Swyddfa'r Herald yng Nghaernarfon. Fe gyhoeddwyd yr wythnosolyn hwn am y tro cyntaf, fe ymddengys, ym Mehefin 1881, a Morswyn, (S.G. Griffith, 1850-1893), a Phencerdd Cybi yn ei gyhoeddi ar y cychwyn.

Ond yr oedd yr H.W.M. yn cael ei olygu a'i argraffu yng Nghaernarfon o'r rhifyn cyntaf un, ac erbyn Mawrth 1884, John Evans oedd perchennog y papur, er bod swyddfa leol wedi cael ei chynnal yn Stryd y Farchnad, Caergybi tan 18 Medi 1885. Wedi hyn swyddfa'r Herald yng Nghaernarfon oedd prif ganolfan y papur.

Fe gafwyd tusw o deitlau ar y papur hwn. Ymddengys mai The Holyhead Weekly And North Wales Observer oedd y teitl gwreiddiol, wedyn fe gafwyd The Holyhead Weekly Mail And Anglesey Herald, 1882-1885; The Holyhead Mail And Anglesey Herald, 1886-1921; The Holyhead Mail And Llandudno And Colwyn Bay Herald 1921-1937, hyd nes cyrraedd The Holyhead And Anglesey Mail, 1937 hyd heddiw.

***

FE werthwyd papurau'r Herald i Richard Fletcher Smith a Frederick Coplestone, dau Sais a pherchenogion y Chester Chronicle yn 1885, er bod yr holl waith argraffu a golygu yn parhau yng Nghaernarfon.

Coplestone ei hun oedd y perchennog o 1890 hyd 1932 trwy gydol dyddiau aur Daniel Rees, T. Gwynn Jones, Picton Davies a'r gweddill o'r hen griw llengar.

Rhaid troi at bapurau'r Genedl - ochor y Parch Evan Jones, Moriah, Anthropos, W.J. Parry a E. Morgan Humphreys o'r haul tanbaid a ddisgleiriai yng Nghaernarfon yn y blynyddoedd hynny am fanylion am Y Wyntyll, un arall o bapurau'r dref a gyhoeddwyd ar gyfer pobol Mn.

Cafwyd dwy Wyntyll yng Nghaernarfon. Pythefnosolyn pigog Private Eye Anghydffurfiaeth, Rhyddfrydiaeth a marsiandaeth Arfon oedd y cyntaf ohonynt, a gyhoeddwyd gan E. Keris Jones a Peter Hughes o 20 Rhagfyr 1883 hyd 3 Gorffennaf 1884. Fe ddringodd ei gylchrediad i 6,000 o gopau cyn ir cylchgrawn gael ei atal am sathru gormod o gyrn pwysig.

'Roedd yr ail Wyntyll yn glamp o bapur newydd wythnosol, a'r is-deitl 'Newyddion Rhyddfrydol Mn' yn datgan popeth amdano. Cyhoeddwyd ef o 26 Chwefror 1903 hyd 7 Mai 1925. Cwmni Y Wasg Genedlaethol Gymreig perchenogion Y Genedl Gymreig, Y Werin a'r Eco oedd piau'r Wyntyll ar y cychwyn, a Chaernarfon oedd canolfan argraffu a golygu'r papur, gydag is-swyddfa yn Llangefni.

Fe ddechreuodd Thomas Jones, (Powyson), a John Jones dau o aelodau'r cwmni, argraffu a chyhoeddi'r holl bapurau ar eu liwt eu hunain yn 1904, a dyma fu'r drefn hyd 1920 pan brynwyd y busnes gan y National Press of Wales.

Yn ei anterth, yn yr haf bach Mihangel cyn y rhyfel mawr, yr oedd gan y cwmni hwn nifer o bapurau lleol Y Gwyliwr, Awel Eryri, Y Sylwedydd, a diau mai'r Wyntyll oedd y pwysicaf o ddigon.

Rhaid dychwelyd at Yr Herald Cymraeg. Bu'r papur yn bwysig gan ddarllenwyr yn yr ynys. Ar 7 Ionawr 1930 fe ddechreuwyd argraffiad arbennig ohono 'Argraffiad Mn' oedd yr is-deitl swyddogol ar ei dalcen.

Erbyn y pumdegau yr oedd hwn wedi tyfu'n 'Bapur Mn'. Ar 3 Gorffennaf 1956 fe lansiwyd Herald Mn, ac felly y mae pethau heddiw yng Nghaernarfon.