Y PAPYR NEWYDD CYMRAEG ~
Alpha ac Omega newyddiaduron Gwynedd
gan R.Maldwyn Thomas

HUGH Hughes o Landudno a fu'n gyfrifol am gyhoeddi papur wythnosol Cymraeg cyntaf Gwynedd Y Papyr Newydd Cymraeg. Hugh Hughes, 1789/90-1863, Ysgythrwr talentog, arlunydd, cerfiwr, deryn drycin. Ei waith mwyaf adnabyddus fel arlunydd oedd The Beauties of Cambria, (Llundain, 1823).

Yng Nghaerfyrddin y dechreuodd ymhl 'r wasg gyfnodol, Yr Adolygydd, 1823-4, Brut y Cymry, 1824. Yno hefyd y cafodd wraig, Sarah, merch David Charles y cyntaf. Erbyn 1828 yr oedd y ddau yn byw yn Soho, lle bu Hugh Hughes dros ei ben a'i glustiau yn helynt rhyddfreinio'r Pabyddion.

O blaid y Pab y safodd Hugh Hughes, a mynnodd John Elias ei ddiarddel o eglwys Jewin. Cofleidiodd Hugh Hughes yr Annibynwyr.

Yr oedd erbyn hyn yn 'Radical fflamboeth' yn l R.T. Jenkins.

Bu H.H. yn dadlau gyda 'Ieuan Glan Geirionydd' ar bynciau eglwysig yn Seren Gomer, 1828, 1830-32, - dyma'r adeg y dechreuodd arddel y ffugenw 'Cristion'.

Yn 1835 yr oedd H.H. yng Nghaernarfon yn un o'r rhai a oedd yn gofalu am Y Seren Ogleddol. Erbyn 1836 yr oedd wedi sefydlu ei wasg ei hun yn y dref. Cyhoeddodd Y Papyr Newydd Cymraeg yn 1836, ac mae'n debyg iddo hefyd gynorthwyo 'Caledfryn' yng ngwaith golygyddol Yr Adolygydd yn 1838. Bu H.H. farw ar 11 Mawrth 1863 yn Great Malvern.

Y Papyr Newydd Cymraeg
Teitl a dyddiadau:

   Y Papyr Newydd Cymraeg oedd y prif deitl. Yr oedd Y Newyddiadur Wythnosol Cymreig Cyntaf a Gododd ar l Gostyngiad y Dreth 'r Unig Un yn Nghymru Yn Amser Ei Sefydliad yn is-deitl. Ymddangosodd y rhifyn cyntaf ar 22 Medi 1836 a chyhoeddwyd ef yn wythnosol hyd 30 Tachwedd 1836. Ar 7 Rhagfyr fe argraffwyd is-deitl tra gwahanol: Y Newyddiadurwr Pymthengosol Cymreig Cyntaf ... ac yn y blaen, ac fel pythefnosolyn y cyhoeddwyd ef o'r dyddiad hwn hyd y rhifyn olaf ar 8 Mawrth 1837.

   Argraffydd a chyhoeddwr:
Argraffwyd a chyhoeddwyd yn gyson gan H.H. yn ei swyddfa argraffu a'i gartref, 1, Heol yr Eglwys, Caernarfon.

   Pris a chylchrediad:
Dwy geiniog a dimai oedd pris y rhifyn cyntaf a'r ail, codwyd y pris yn dair ceiniog ar gyfer y trydydd rhifyn ac felly y bu pethau hyd y diwedd. Yr oedd y cylchrediad yn isel; gwerthwyd rhwng 81 a 82 o gopau ohono yn wythnosol rhwng 22 Medi a 30 Tachwedd 1836.

   Golygydd:
H.H. oedd yn bennaf yn gyfrifol am olygu'r P.N.C., ond ymddengys bod 'Caledfryn' yn ei gynorthwyo.

   Amcan:
Yr oedd golygyddion Y Seren Ogleddol, (Ionawr 1835 - Gorffennaf 1836, misol), yn poeni am fod y newyddion a gyhoeddid yn eu cylchgrawn yn heneiddio'n gyflym, a bod y darllenwyr yn dioddef oherwydd hyn, (ib., cyf. 2, 1836, t. iii, dyddiedig 25 Gorff.), ac yn erbyn y tapestri hwn y gwelwyd addewid am gyhoeddi'r P.N.C. Yn l yr hysbysiad yn Seren Ogleddol un o brif amcanion y newyddiadur fyddai 'rhoi addysg a difyrrwch drwy gyhoeddi NEWYDDION yn fanwl ac yn helaeth'.

Y mae'n amlwg y gobeithiai H.H. weld cyfnod gwell yn hanes y wasg gyfnodol yn gwawrio wedi gostwng y doll stamp ar newyddiaduron i un geiniog a'r doll ar bapur i geiniog a dimai yn 1836. Rhan o amcan H.H. oedd cynnwys newyddion tramor o bellafoedd byd, yn ogystal chyhoeddi y manylion holl bwysig am brisiau yn y marchnadoedd lleol.

***

A BETH am liw golygyddol y P.N.C.? Y bwriad amlwg oedd lledaenu syniadau Radicalaidd, a diffiniad y golygydd o hyn oedd hyrwyddo pob daioni a fyddai'n deillio o ddiwygiad seneddol 1832.

'Wel! y peth yw a ydyw "Y Papyr Newydd Cymraeg" i gymeradwyo y weithred honno (y diwygiad seneddol) ac i lefain gydag ereill a'i cymeradwyant, am y "ffrwythau da" a ddisgwylir ar bren da? Os ydyw, yna yn ddiau y mae yn "radical"; ac yng ngolwg pob dwlyn sydd heb adnabod gwerth y diwygiad seneddol, a gwerth ei ganlyniadau naturiol, y mae yn ddiau "yn ormod o radical",' (ib., 28 Medi 1836, t. 12).

Cyhoeddwyd y papur yng nghyfnod y ddadl rhwng cymedrolwyr megis 'Caledfryn' a'r dirwestwyr, ac amcanai H.H. i'w gyhoeddiad fod yn forum ar gyfer y ddadl hon, tra yr ymosodai yn ffyrnig ar feddwon.

Diwedd y P.N.C.
   'Roedd cyhoeddi'r papur bob pythefnos yn hytrach na phob wythnos yn arwydd o afiechyd, a gwelodd H.H. lawer o'i obeithion gwreiddiol am gyflwyno newyddion gweddol ffres i'r darllenwyr yn diflannu fel niwl y bore. Cylchrediad bychan, a hysbysebion yn prinhau o rifyn Chwefror 1837, a dyma arwyddion pellach o wendid y P.N.C.

Ni ellir osgoi'r farn y bu H.H. yn orhyderus am bosibiliadau cyhoeddiad Cymraeg ar l gostyngiad y tollau yn 1836. Nid oedd yr amodau, megis datblygiad cyfundrefn o ffyrdd a rheilffyrdd, poblogaeth wedi tyfu o gwmpas y trefi a'r pentrefi, a phris y gallai pobl fforddio ei dalu eto yn aeddfed ar gyfer cyhoeddi newyddiadur Cymraeg.

Fe sylweddolodd H.H. hyn wrth gwrs; mae ei sylwadau ffarwel yn cynnwys ymosodiadau ar y llywodraeth am drethu'r papurau Cymraeg yn union fel y papurau Saesneg papurau a oedd ' ... yn mwynhau y manteision o werthiant helaeth a hysbysiadau enillfawr.

Ond yr oedd hi'n rhy hwyr i achub y P.N.C. Yr unig lwybr bellach ar gyfer H.H. oedd cyhoeddi'r papur yn fisol, ac ni allai oddef troedio i'r cyfeiriad hwnnw.

Fe fu ond y dim i hynny ddigwydd, serch hynny, gan y bwriadai William Potter, cyn berchennog llwynogaidd Toraidd y Carnarvon Herald afael yn y P.N.C. a'i gyhoeddi bob mis o dan deitl newydd Y Diwygiwr Gogleddol, (P.N.C., 8 Mawrth 1837, t. 130). Ond ni welodd Y Diwygiwr Gogleddol olau dydd.

***

YR OEDD rheswm arall am dranc y P.N.C. Yn naturiol yr oedd y perchennog yn dibynnu'n drwm ar y swyddfa bost am ddosbarthu'r papur, a digon anfoddhaol fu rhan rhai o swyddogion y post yn y gwaith hwn. Dioddefodd y cyhoeddwr yn arw am fod rhai post feistri yn codi ceiniog o dl ar ddarllenwyr y P.N.C. bob tro yr oeddynt yn derbyn copi o'r papur. Mae'n sicr i hyn lesteirio ei gylchrediad.

Yr oedd rhai post feistri hefyd yn gadael y P.N.C. yn ddiymgeledd heb boeni dim a oedd yn cyrraedd pen ei daith ai peidio gan " ... ddanfon y swp a dderbynient i ryw un yn y dref, neu'r ardal i wneyd a fyno a'i gynhwysiad."

Bu raid i H.H. groesi cleddyfau ag awdurdodau'r post hefyd am ei fod ef yn gwrthod derbyn llythyrau a oedd wedi eu hanfon i'r swyddfa yn Heol yr Eglwys onid oedd yr anfonwr wedi bwrw'r draul ar ddechrau'r daith.

Syrffed, anobaith, rhyddhad dyma deimladau H.H. ar ddiwedd oes y P.N.C.:

Gwireddwyd ei obeithion.

NODYN:
Ffeil P.N.C. yn Colindale, A.B., Llundain.
Ffeil Y Seren Ogleddol yn llyfrgell Coleg y Brifysgol, Bangor.

 

A dyma'r diweddara - eto o Gaernarfon