NATURIAETHWR TIR BARBADOS gan Raymond B.Davies

GANWYD Griffith Hughes yn 1707 yn Nhywyn, Meirionnydd. Daeth yn amlwg fel naturiaethwr ac yn ystod y 1740au ymdrdd yng nghylchoedd uchaf cymdeithas Llundain; yna ciliodd o amlygrwydd. Cofir amdano heddiw yn bennaf fel awdur ' The natural history of Barbados'. Mae hanes ei fywyd yn ddiddorol iawn hyd at gyhoeddi'r llyfr hwn ac yn ddirgelwch ar l hynny.

Yn 1732, ac yntau ar ei bedwaredd flwyddyn yng Ngholeg Sant Ioan, Rhydychen, derbyniodd Griffith Hughes wahoddiad y 'Society for the Promotion of the Gospel' i fynd yn genhadwr. O fewn blwyddyn roedd wedi gadael y coleg heb radd, ei ordeinio yn offeiriad, ac wedi mynd yn genhadwr dros Eglwys Loegr i Radnor, Pensylfania.

Yr oedd ardal y genhadaeth hon yn un wasgaredig iawn a'i chynulleidfa yn byw hyd at saith deg o filltiroedd o'i chanolfan yn Eglwys St. Davids yn Radnor. Efallai mai ei deithiau pregethu drwy gwm coediog a rhamantus Schuylkill a ddeffrodd ddiddordeb y Cymro ieuanc ym myd natur.

Yn sicr yn ystod yr adeg honno y sylweddolodd faint y galw ym Mhensylfania am lyfrau Cymraeg ymhlith y newydd ddyfodiaid o Gymru ac i geisio ateb y galw hwn, yn 1735, cyhoeddodd argraffiad (gydag ychwanegiadau) o 'Myfyrdodau Bucheddol ar y Pedwar Peth Diweddaf', sef llyfryn o fyfyrdodau diwinyddol gan John Morgan, Matchin, a gyhoeddwyd gyntaf yn Llundain yn 1714.

Argraffwyd y llyfr gan Andrew Bradford yn Philadelphia a dyma'r pedwerydd llyfr Cymraeg i'w gyhoeddi yn America. Diddorol yw sylwi mai Edward Morgan, brawd yr awdur, oedd ficer Tywyn pan oedd Griffith Hughes yn fachgen yn y plwyf hwnnw.

***

MAE'N amlwg o'r adroddiadau a ysgrifennodd i'r 'Society for the Promotion of the Gospel' yn Llundain fod Hughes wedi dechrau ei dymor ym Mhensylfania yn llawn brwdfrydedd, a bu'n llwyddiannus yn cenhadu yn enwedig ymhlith y Crynwyr Cymraeg. Ond blinodd ar galedi ac anghyfleustra y bywyd teithiol.

Yn 1736, gadawodd ei blwyfolion heb rybudd a chymerodd long o Barbados.

Yno, ym mhen gogleddol yr ynys, cafodd swydd rheithor St. Lucy. Ni wyddys nemor ddim am ei weinidogaeth yn Barbados, ond y mae'r ynys hon yn un ffrwythlon iawn ac, er na chawsai addysg wyddonol ffurfiol, dechreuodd Griffith Hughes astudio amrywiol blanhigion ac anifeiliaid ei gartref newydd.

Yn raddol tyfodd y syniad o ysgrifennu llyfr ar fyd natur Barbados ac yn ystod 1743-44 ymwelodd Hughes Llundain gyda'r bwriad o hyrwyddo ei gynlluniau ar gyfer y llyfr. Daeth ag enghreifftiau a lluniau gydag ef o rywogaethau anghyffredin yr ynys.

Hefyd, yn ystod ei ymweliad ymgyfarwyddodd gwyddonwyr dylanwadol fel Syr Hans Sloane (botanegydd, meddyg Sir II, a chasglwr o fri a adawodd ei gasgliadau ar ei farwolaeth fel casgliad sylfaenol i'r Amgueddfa Brydeinig) a Martin Folkes (llywydd y Gymdeithas Frenhinol). Cyn iddo ddychwelyd i Barbados, roedd, wedi trefnu gyda'r arlunydd' Georg Dionysius Ehret i baratoi'r platiau ar gyfer ei lyfr.

Yn 1748 roedd Griffith Hughes yn l yn Llundain. Bu disgwyl brwd ymhlith gwyddonwyr am ymddangosiad y llyfr mawr am fod y cynllun yn un mor ddiddorol ac uchelgeisiol. Ar sail y cynllun yn 1748 fe'i hetholwyd yn Gymrodor o'r Gymdeithas Frenhinol ac yn yr un flwyddyn fe'i anrhydeddwyd gan ei hen goleg gyda graddau B.A. ac M.A.

***

GRIFFITH Hughes oedd cyhoeddwr yn ogystal ag awdur 'The natural history of Barbados'. Argraffwyd y llyfr gan argraffwr anhysbys o Lundain. Rywbryd yn ystod gwanwyn 1750 yr ymddangosodd y llyfr mewn dau faint. Tri chant o gopau yn unig o'r 'large paper edition' a gynhyrchwyd ac erbyn heddiw maent yn brin iawn. Yn ogystal 'i fod wedi'i argraffu ar bapur mwy o faint, mae'r argraffiad mawr hefyd a'r platiau o engrafiadau copor wedi eu lliwio a llaw; plaen yw platiau'r gyfrol lai.

Cyflwynwyd y llyfr i Thomas Herring, Archesgob Caergaint, a cheir yn y llyfr restr o tua mil o danysgrifwyr rhestr arbennig iawn sy'n cynnwys y Brenin Sir II, Frederick Louis (Tywysog Cymru), esgobion ac enwogion eraill.

Er i'r gyfrol wneud argraff ar Carl Linnaeus (1707-78), y botanegydd mawr o Sweden, mae'n debyg na chafodd y llyfr dderbyniad ffafriol ymhlith gwyddonwyr yn gyffredinol. Yn sicr mae'r un adolygiad y cefais hyd iddo, a ymddangosodd yn rhifyn Gorffennaf 1750 o'r Monthly Review; or New Literary Journal yn anffafriol.

Ar l cyhoeddi 'The natural history of Barbados', mae gyrfa Griffith Hughes yn ddirgelwch diflannodd o amlygrwydd yn gyfan gwbl. Mae'n amheus iddo ddychwelyd i Barbados. 1758 yw'r flwyddyn olaf i'w enw ymddangos ar restr Cymrodyr y Gymdeithas Frenhinol; efallai ei fod wedi marw yn y flwyddyn honno.

Gyda llaw - os oes gan unrhyw un o ddarllenwyr Y Casglwr gopi o 'The natural history of Barbados' efallai ei fod yn gyfoethocach nag y tybia. Gwerthwyd copau am gymaint phum cant a saith gant o bunnau yr un.