ELIZA CHARLES gan Mary Ellis

DILYNAIS hanes darlun teulu David Charles, Caerfyrddin gyda diddordeb. Gwelais y ddau ddarlun sydd ar dudalen flaen Y CASGLWR (Mawrth 1982) ym Mryn Eithin, cartref y Fonesig Edwards. Cymerai ofal mawr ohonynt, ac 'roedd wedi gosod golau uwchben y fframiau er mwyn eu dangos yn well. Cofiaf hi'n dweud fel yr oedd llun Eliza Charles wedi gwella ar l cael ei lanhau.

Un ddamcaniaeth o'i heiddo oedd mai'r darlun lle mae'r merched mewn dillad crand oedd yr un gwreiddiol, a bod y llall wedi'i wneud gyda'r dillad plaen i gyd-weddu daliadau Methodistaidd y teulu! Ei heglurhad ar y portread o Jane wedi troi ei chefn oedd ei bod wedi marw cyn i'r llun gael ei wneud.

Eliza, nid Elizabeth oedd enw merch David Charles; galwodd un o'i merched yn Eliza, ond Elizabeth Charles oedd enw merch honno. Hon oedd gwraig B.C. Morgan, perchennog y darlun 'crand'. Fe alwyd wyres i Eliza, merch Robert Joseph Davies yn Eliza Charles, ond wrth yr enw Lily yr adnabyddid hi ar hyd ei hoes.

Nid oedd Eliza'n gymeradwy fel enw gan ferched ifanc diwedd y ganrif. Lily oedd gwraig y Parch J.E. Hughes, Caernarfon.

***

GWELAIS luniau eraill o waith Hugh Hughes ym Mryn Eithin. Mae ei lun o David Charles yma, gennyf fi, a llun o Thomas Charles Hughes, mab Hugh Hughes, pan oedd yn ddeuddeg oed. Byddai'n dda pe bai Mr Donald Moore o'r Llyfrgell Genedlaethol yn medru gwneud arolwg o bortreadau Hugh Hughes.

Y mae'r Parch Gomer M. Roberts a Mrs Euronwy James (Y Casglwr, Awst 1982) yn iawn ynglŷn ag enw Mary, chwaer Eliza. Mae gennym le i ddiolch iddi hi am gadw'r llythyrau a dderbyniodd oddiwrth ei chwaer o Aberystwyth.

Yn 1830 cyfeiria Eliza ei llythyrau at Miss Charles, Carmarthen, ond ar l 1834 at Mrs George Davies, Ivy Bush Hotel, neu'n hytrach at ei gŵr, for Mrs Davies.

Llythyrau nodweddiadol o Fam yn Israel yw rhai Eliza; mae'n plygu i'r Drefn ac yn dymuno treulio yr hyn oedd yn weddill o'i hoes yng ngwasanaeth ei chreawdwr. Ond yn gymysg i'r dymuniadau duwiol mae'n rhoi newyddion cartrefol a theuluol i Mary.

Cawn wybod, er enghraifft, i'w chwaer Sarah roi'n anrheg iddi " . . . a very genteel Dunstable bonnet, not trimmed", bonet teilwng o'r darlun "Methodistaidd', yn ddiau. Cafodd David hefyd het bert ac anghyffredin gan ei fodryb. Pedair oed oedd David Charles Davies ar y pryd.

Mae'r morynion yn cael lle amlwg yn ei llythyrau, ond yn fwy am eu salwch nag am ddim arall. Cafodd achos i ddweud y drefn wrth un o weision y siop am fynd i'r theatr. Sefydliad yn perthyn i'r Diafol oedd lle felly yng ngolwg y Methodistiaid.

***

BU Eliza'n weithgar yn yr Ysgol Sul ar hyd ei hoes. Ym mis Awst 1830 dywed wrth ei chwaer ei bod yn cynnal dosbarth i hyfforddi athrawon bedair noson yn yr wythnos. Yr un pryd yr oedd dosbarthwyr y traethodau Cymraeg (tracts) yn cyfarfod yn ei thŷ ar brynhawn dydd Mercher, a gwerth punt o lenyddiaeth ganddynt i'w rannu o gwmpas y tai.

Pan ddaeth John Elias i bregethu i'r Tabernacl, yr oedd y capel yn orlawn. Gyda Robert ac Eliza Davies yr arhosai, a dywedir bod pobl y dref yn cael dyfod i waelod y grisiau i wrando arno yn siarad yn y parlwr uwchben.

Mae'r llythyrau'n llawn o hanesion am salwch a marwolaethau. Collodd Eliza fab bach dwyflwydd oed, a thair o enethod bach, a thorcalonnus yn wir yw darllen am ei galar. Collasai Mary hithau blentyn, ac er ceisio ei chysuro, dywedodd Eliza wrthi iddi weld Henry Rees yn y Sasiwn ym Machynlleth yn 1834, a'i fod yntau wedi colli ei ail blentyn yn wythnos oed. 'Roedd ei blentyn cyntaf yn farw-anedig.

Cadwodd Eliza'r holl lythyrau a dderbyniasai gan ei thad er pan briododd, a byddai'n eu hailddarllen o bryd i'w gilydd. Ni wn beth a ddaeth o'r rheini. Trwy drugaredd, diogelwyd llythyrau Eliza at Mary ac y maent erbyn hyn yn y Llyfrgell Genedlaethol.