DAU O WEITHIAU PRIN SI�N SINGER gan Huw Williams

DYNION �'u s�l yn fawr dros ganiadaeth grefyddol oedd yr athrawon cerddorol hynny o'r ddeunawfed ganrif y manteisiodd y diwygwyr ar eu gwasanaeth i ddysgu tonau newydd i'r bobl.

Wrth olrhain eu hanes mewn cylchgronau a geiriaduron bywgraffyddol, cawn mai bychan iawn oedd gwybodaeth y mwyafrif o'r 'cerddorion' hyn am elfennau cerddoriaeth, a'r syndod erbyn heddiw yw bod rhai ohonynt wedi llwyddo i gadw dosbarthiadau llewyrchus mewn cyfnod pan nad oedd cyfleusterau i ddysgu egwyddorion cerddoriaeth, nac ychwaith unrhyw lyfr safonol yn yr iaith Gymraeg i ddysgu elfennau cerddoriaeth.

Y medrusaf a'r mwyaf llwyddiannus o ddigon o holl athrawon cerdd y ddeunawfed ganrif oedd John Williams (Si�n Singer), neu'r 'Dysgawdwr Miwsig o Fodedern', sef gŵr a fu'n llafurio gyda cherddoriaeth mewn cyfnod anodd iawn mewn amryw o wahanol ardaloedd, gan gynnwys Llŷn; Bodedern a Brynsiencyn ym M�n; Ro-wen, Llanrwst a Threfriw yn Nyffryn Conwy; a hefyd Aberdyfi, Aberystwyth ac Abertawe.

Brodor o Felin Mellteyrn, Sir Gaernarfon, oedd Si�n Singer, ac fel y dywedais eisoes ar dudalennau'r Casglwr bum mlynedd yn �l (Rhifyn 2), ef oedd awdur y llyfr cyntaf a gyhoeddwyd yn Gymraeg i ddysgu cerddoriaeth, sef Cyfaill mewn Llogell (Caerfyrddin; I. Daniel 1797), gyda'i ragymadrodd wedi ei ddyddio 'Abertawe, Mehefin 24, 1796'.

Ceir ysgrif ar Si�n Singer gan R.D. Griffith, Hen Golwyn, yn Y Bywgraffiadur Cymreig (t.986), ond yn ogystal �'r ffynonellau a nodir ar derfyn yr ysgrif werthfawr honno sy'n ymdrin � chymwynasau cerddorol John Williams, fe ellid ychwanegu'r nodyn pwysig gan D. Emlyn Evans yn Y Cerddor, Ionawr 1909 (t.6), a hefyd yr ysgrif gynhwysfawr gan Spinther yn dwyn y teitl 'Enwogion Anghofedig y Bedyddwyr, John Williams, Athraw Peroriaeth', a gyhoeddwyd yn Seren Gomer, Ebrill 1880.

***

TUA chanol y ddeunawfed ganrif y ganed Si�n Singer yn 61 pob tebyg, a thystiai Martha, yr hynaf o'i bedair merch, mai 1807 oedd blwyddyn ei farw. (Bu hi farw yn Nant-y-glo, Mawrth 13, 1853, yn 87 oed.) Roedd mam Si�n Singer yn byw yn Pwll-y-chwyaid, ym mhlwyf Mellteyrn yn Llŷn, a hi a fagodd Martha yn �l un hanes.

Dywed rhai awduron eraill bod Si�n Singer wedi colli ei rieni pan oedd yn blentyn, ac iddo gael ei fagu gan ewythr iddo yn Llithfaen, ac mai i'r ewythr hwnnw y gellir priodoli ei fedrusrwydd fel cerddor.

Er bod peth ansicrwydd ynghylch amryw o bethau yn ymwneud � hanes personol Si�n Singer, fe wyddys i sicrwydd iddo gyflawni dwy gymwynas fawr �'i genedl. Y gyntaf - a'r bwysicaf o ddigon fe ddywedwn i, - oedd paratoi Cyfaill mewn Llogell, sydd mewn tair rhan, y gyntaf (tt.6-40) yn cynnwys 'Agoriad byr ar y Glorian Peroriaeth (neu'r Scale of Music)', sef gwersi cerddorol ar ffurf ymddiddan rhwng athro a disgybl; yr ail (tt.41-76) yn cynnwys 35 o emynau ar amryw destunau gan wahanol awduron; a'r drydedd (tt.77-96) 'Hymnau newyddion ar amryw fesurau . . .'

Ar y dudalen olaf o'r Cyfaill . . . , cawn ein sicrhau gan yr awdur mai ei eiddo ef yw'r emynau a gynhwysir yn y drydedd ran, a bod 'enw pob awdur arall ar �l yr hymn' a gynhwysir yn yr ail ran o'r gwaith.

Mae ysgrif R.D. Griffith yn Y Bywgraffiadur Cymreig yn ein hatgoffa mai Si�n Singer oedd awdur yr emyn adnabyddus, 'Aed sŵn efengyl bur ar led', sef emyn a gam-briodolwyd mewn rhai casgliadau i 'John Williams Morgannwg'. Hwn yw'r emyn cyntaf yn y drydedd ran o'r Cyfaill ...

Mae'r trydydd emyn dan y teitl 'Profiad y Cristion' yn yr un adran hefyd yn un diddorol, oherwydd yr ail bennill (o dri) yw 'Galaru 'rwyf mewn dyffryn du', a gam-briodolir mewn amryw o gasgliadau emynau o'r ganrif o'r blaen i Thomas Ellis, Llithfaen, Pwllheli. Emyn rhif 12, dan y teitl 'Cwymp Babilon' yw 'Daw'r garreg oddi draw', mewn saith o benillion, sy'n seiliedig yn �l pob tebyg ar Daniel ii, adnodau 44 a 45.

Lluniwyd y penillion hyn ar fesur anghyffredin 66.46.88.76 (a mesur cyfarwydd iawn i Siarl Mark, Llŷn, a hefyd i Roberts Griffith, Llanbedrog, un arall o 'Singing Masters' y ddeunawfed ganrif), ond ar �l i Gomer gyhoeddi tri phennill yn unig, heb enw awdur ar eu cyfer yn Casgliad o Hymnau o'r Awdwyr Goreu ... (Caerfyrddin; pedwerydd arg. 1848), aeth yn ffasiynol i ddyfynnu'r emyn fel 'gwaith awdur anadnabyddus' (gw. Canu'r Bobol 1978, t.79).

***

FEL y soniais eisoes yn Y Casglwr, llyfryn prin ryfeddol erbyn hyn yw Cyfaill mewn Llogell, nad oes ond rhyw ddau neu dri o gop�au ohono wedi eu diogelu, a'r rheini yn ffodus iawn mewn llyfrgelloedd.

Mae'n arwyddocaol na welodd Gwilym Lleyn erioed gopi ohono, ac nad oedd yn rhy sicr os oedd y gwaith wedi cael ei gyhoeddi ai peidio (gw. Llyfryddiaeth y Cymry, rhif 13, 1779).

Gwaith arall gan Si�n Singer sydd bron iawn mor brin �'r Cyfaill ... yw Caniadau Preswylwyr y Graig, sef casgliad o emynau gwreiddiol y cyhoeddwyd yr argraffiad cyntaf ohono am ddwy geiniog ym Machynlleth yn 1789, pan oedd yr awdur yn weinidog yn Aberystwyth.

Roedd y casgliad hwn yn ddieithr i Spinther (o bawb!) dros ganrif yn �l, oherwydd dywedir yn rhifyn Ebrill 1880 o Seren Gomer na welodd prif hanesydd y Bedyddwyr erioed mo'r llyfr, a hynny 'er chwilio llawer amdano.'

Fe ddylid hefyd nodi na sylweddolodd Gwilym Lleyn mai'r un gŵr yn union oedd Ioan Wiliam, Abertawe, awdur y Cyfaill ... , a John Williams, Aberystwyth, awdur Caniadau Preswylwyr y Graig (gw. Llyfryddiaeth y Cymry, tt. 595 a 641).

***

WRTH gasglu defnyddiau ar gyfer cyhoeddi ei gyfrol fuddiol Emynau a'u Hawduriaid, chwiliodd y diweddar Barchedig John Thickens yn ddyfal iawn, ond yn ofer, am gopi o'r emyn 'Beth yw'r utgorn glywa i'n seinio' wedi ei briodoli Si�n Singer mewn tarddell o'r ddeunawfed ganrif, gan gynnwys argraffiad 1789 o Caniadau Preswylwyr y Graig.

Yn rhyfedd iawn, nid yw'r emyn wedi ei gynnwys yn arg. 1789 o'r Caniadau ... ond fe'i ceir yn arg. 1791 a gyhoeddwyd yn Nhrefeca. (Nid yw Gwilym Lleyn yn cyfeirio o gwbl at yr arg. hwn, sy'n cynnwys 27 o emynau gwreiddiol, ac y ceir copi ohono yn y LI.G.).

Mae'r emyn yn y gwreiddiol (rhif xxv) mewn dau bennill, yn darllen fel a ganlyn:

Diddorol hefyd yw 'Hymn viii' yn yr un casgliad, ac yn fwyaf arbennig, efallai, yr ail bennill (o dri) yn yr emyn hwnnw:

Fel hyn y dysgais i'r pennill gan fy nhad, - brodor o Fodedern! - pan oeddwn yn fachgen ysgol. Tybed a oes ffurfiau gwahanol eto arno wedi eu diogelu, - yn un o'r ardaloedd eraill lle y bu Si�n Singer yn gwasanaethu fel `Dysgadwr Miwsig', efallai?: