CYFRES Y SANT ~ Cipdrem Syr Thomas Parry

Y LLYFR cyntaf yn y gyfres ddwyieithog a gyhoeddir ar gyfer Gŵyl Dewi gan Wasg Prifysgol Cymru oedd Hywel Dda gan J. E. Lloyd yn 1928 ar achlysur dathlu milflwyddiant y deddfroddwr hwnnw. I bwrpas y dathlu y flwyddyn a ddewiswyd oedd 928, sef y flwyddyn yr aeth y brenin ar bererindod i Rufain. Ar gyfer plant ac athrawon mewn ysgolion y bwriadwyd y llyfr, ac y mae'r arddull yn ddrych o hynny. Byr ydyw, y byrraf yn y gyfres, dim ond 44 o dudalennau, y Gymraeg ar y dudalen chwith a'r Saesneg ar y dde.

Fel y gweddai i lyfr dathlu, y mae graen arbennig ar olwg y llyfr. Cynlluniwyd ef gan R.A. Maynard, goruchwyliwr Gwasg Gregynog. Rhannwyd y cynnwys yn adrannau neu benodau byrion, ac y mae llythyren gyntaf pob adran ar batrwm arbennig a chyn daled phum llinell o'r teip (22mm), a'r llythrennau amlwg hyn yn goch ar y tudalen Cymraeg ac yn las ar y tudalen Saesneg. Clawr ystwyth lliw hufen oedd iddo. Cadwyd at y fformat hwn yn y pum cyfrol nesaf, ac yna pan ddaeth y rhyfel bu raid hepgor y lliw yn y priflythrennau a bodloni ar ddu.

Y bwriad oedd i bob llyfr fod yn ddefnyddiol ar gyfer Gŵyl Dewi trwy ddathlu rhywun neu rywbeth hanesyddol ynglŷn 'r flwyddyn pan gyhoeddid y llyfr. Dathlu dau ganmlwyddiant cychwyn yr ysgolion cylchynol ym 1731 oedd pwrpas Gruffydd Jones Llanddowror gan R.T. Jenkins, y llyfr a gyhoeddwyd yn 1930 gydag eglurhad yn y rhagair, "Gan fod amryw Gymdeithasau ac awdurdodau cyhoeddus eraill eisoes wedi cychwyn ar y dathlu, teimlwyd mai gor-fanylder, efallai, fyddai i'r Brifysgol aros am flwyddyn nes byddai pawb arall wedi gorffen."

***

DATHLU rhyw amcangyfri o flwyddyn geni Dafydd ap Gwilym oedd mewn golwg yn 1935, geni Daniel Owen yn 1936, a thair canrif a hanner y Beibl Cymraeg yn 1938. Ond yn ddiweddarach, yn achlysurol yn unig y cysylltid y flwyddyn digwyddiad hanesyddol, megis wyth ganmlwyddiant geni Gerallt Gymro yn 1947, dau canmlwyddiant geni Thomas Charles yn 1955, canmlwyddiant sefydlu Gwladfa Patagonia yn 1965, pedwar canmlwyddiant cyfieithu'r Testament Newydd yn 1967, a hanner canmlwyddiant yr Urdd yn 1972.

Dylid sylwi fod un llyfr wedi ei gyhoeddi yn 1948 bron yn union yr un fath ei wedd allanol i llyfrau'r gyfres ond heb fod yn rhan ohoni, sef Thomas Johnes o'r Hafod gan Dafydd Jenkins, i ddathlu dau ganmlwyddiant geni Johnes. Cymraeg yn unig yw'r iaith.

Yn ystod y rhyfel bu bwlch yn y gyfres, ond cyhoeddwyd pedwar o lyfrau o natur wahanol, sef Hwnt ac Yma, detholiad o farddoniaeth a rhyddiaith Gymraeg; They look at Wales, casgliad o ddarnau am Gymru yn Saesneg; Y Flwyddyn yng Nghymru, darnau'n disgrifio'r gwahanol dymhorau; Geirfa Natur, rhestr o enwau creaduriaid a phlanhigion.

Yn 1972 newidiwyd diwyg y llyfrau, gan roi iddynt blyg llai o ychydig a chloriau lliw yn amrywio o gyfrol i gyfrol yn lle'r lliw hufen a fu'n rheol er y cychwyn yn 1928. Hefyd fe hepgorwyd y priflythrennau mawr ar ddechrau'r adrannau. A chyda llaw, pris y gyfrol gyntaf oedd 1/6, a'r olaf yn 1.50.

Dyma restr o lyfrau'r gyfres: